Thuật ngữ Pāḷi
Dosa
1. Từ Pāḷi
dosa (danh từ)
- Nền nghĩa từ nguyên: Từ này có hai lớp nghĩa liên hệ gần với nhau. Lớp nghĩa thứ nhất chỉ sự hư hỏng, vết nhơ, lỗi, khuyết điểm hay tình trạng xấu. Lớp nghĩa thứ hai thuộc về lĩnh vực tâm lý và đạo đức: giận, ác ý, ác tâm, sự xấu xa và căm ghét. Hai lớp nghĩa này cùng cho thấy ở dosa một nền nghĩa liên quan đến cái xấu, cái hỏng và vùng tâm lý giận-ghét.
2. Nghĩa và trường nghĩa
Nghĩa ưu tiên
sân, sân hận
Thuần Việt: giận-ghét.
Dosa bao quát một vùng rộng gồm: bực bội, tức tối, cáu giận, giận dữ, phẫn nộ, uất giận, ác cảm, ghét bỏ, căm ghét, hằn học, oán giận, thù hận, ác tâm và ác ý.
Các trạng thái này không phải đều là nghĩa đồng nhất của dosa. Chúng là những mức độ, biểu hiện và hướng phát triển khác nhau thuộc cùng vùng sân. “Giận” nằm gần trung tâm của nghĩa từ điển; “ghét, căm, thù, oán” diễn tả những trạng thái kéo dài hơn; “ác ý” là hướng sân đã nhắm đến một đối tượng.
Vì không một từ thuần Việt đơn lẻ nào bao hết vùng này, sân được giữ làm tên chung; giận-ghét là cách giải nghĩa ngắn gọn nhất.
3. Giải thích khái niệm
Dosa có vùng nghĩa trực tiếp là giận, ác ý, ý định xấu, ác tâm và căm ghét. Trong Visuddhimagga, trạng thái này được mô tả qua bốn mặt: đặc tính là hung dữ, như rắn độc bị chọc giận; chức năng là lan ra như thuốc độc hoặc thiêu rụi chỗ dựa của chính nó như lửa rừng; biểu hiện là bức hại, phá hoại; nhân gần là những cơ sở gây bực bội, khó chịu.
Những hình ảnh ấy cho thấy dosa rộng hơn một cơn nóng giận nhất thời. Nó có thể biểu hiện từ bực tức đến giận dữ hay phẫn nộ, kéo dài thành ghét bỏ, hằn học, oán thù, hoặc hướng ra ngoài thành ác tâm và ác ý.
Độ rộng của từ thể hiện rõ nhất khi dosa là một trong ba căn bất thiện: lobha – dosa – moha. Ở đây, nó không chỉ gọi tên một cảm xúc cụ thể mà là căn của toàn vùng sân. Vì vậy, những trạng thái như bực, tức, giận, phẫn nộ, ghét, căm, hằn, thù, oán và ác ý tuy khác nhau về hình thức vẫn có thể được quy về cùng phía dosa trong hệ ba căn.
Các từ gần dosa thường chỉ những dạng cụ thể hơn trong vùng này:
Paṭigha nhấn mạnh sự chống nghịch, kháng cự, phản ứng dội lại. Nghĩa gốc của nó là “va, đập chống lại”. Vì vậy, nó thích hợp để chỉ khuynh hướng tâm chống lại điều không vừa ý. Trong hệ tùy miên và kiết sử, chính paṭigha được dùng: paṭighānusaya, paṭighasaṃyojana. Nó có thể nằm trong vùng sân nhưng không đồng nghĩa hoàn toàn với dosa.
Kodha là cơn giận, sự nổi giận. Nó thiên về trạng thái giận đang khởi lên, trong khi dosa rộng hơn và có thể bao cả những trạng thái không biểu lộ thành cơn giận.
Kopa là cáu giận, bất bình, hằn giận. Nó là một biểu hiện cụ thể hơn, không có vai trò bao quát như dosa.
Vyāpāda là ác ý, hại ý, ý muốn gây hại. Trọng tâm của nó không chỉ là đang giận mà là tâm đã hướng đến điều xấu cho một đối tượng. Vì vậy, trong năm triền cái, từ được dùng là vyāpāda, không phải dosa.
Có thể tóm gọn sự phân biệt như sau: dosa là toàn vùng sân; paṭigha là sự chống nghịch của tâm; kodha là cơn giận nổi lên; kopa là cáu giận, bất bình hoặc hằn giận; vyāpāda là ác ý và ý muốn gây hại. Những từ này không chồng nghĩa hoàn toàn, nhưng đều có thể nằm trong hoặc liên hệ với vùng rộng của căn dosa.
Vì vậy, trong hệ thuật ngữ này, dosa được dịch là sân hận và được hiểu là toàn bộ vùng giận-ghét: từ bực bội, tức giận và phẫn nộ đến ghét bỏ, căm hận, oán thù và ác tâm.
Nguồn tham khảo: Pali-English Dictionary (PED); Visuddhimagga.